İstanbul, 12 Ağustos (HNA) – Dünya Bankası Grubu’nun “2026 Dünya Kalkınma Raporu: Yapay Zekânın Vaadi” başlıklı raporuna göre, hükümetlerin, enerji, bağlantı, beceri ve kurumsal kalite alanlarındaki uçurumları kapatmak için hızlı bir şekilde harekete geçmeleri koşuluyla, yapay zekâ, gelişmekte olan ülkelerin normalde bir asırda başarabilecekleri bir şeyi on yıl içinde başarmalarını sağlayabilir.
Rapora göre, yüksek gelirli ülkelerdeki işlerin üretken yapay zekâ nedeniyle otomasyon riskiyle karşı karşıya kalma olasılığı, düşük ve orta gelirli ülkelere kıyasla üç katından fazla. Düşük ve orta gelirli ülkelerde mevcut işlerin yüzde 4,5’i risk altındayken, bu oran yüksek gelirli ülkelerde yüzde 14,2’dir. Aynı zamanda, gelişmekte olan ekonomilerdeki işlerin yüzde 16,2’sinde yapay zekâ sayesinde verimlilikte önemli bir artış görülebilir; bu oran, yüksek gelirli ülkelerde beklenen yüzde 18,7’ye yakındır. Gelişmekte olan ülkeler için en büyük umut, işçilerin yerini almak değil, yapabileceklerini artırmaktır.
Dünya Bankası Grubu Kıdemli Başkan Yardımcısı ve Baş Ekonomisti Indermit Gill, “Yapay zekâ, gelişmekte olan ekonomilere bir can simidi uzattı ve onlar da bu fırsatı değerlendirmelidir” dedi ve ekledi:
“Bu teknolojinin faydalarından yararlanmak için büyük modellere veya devasa veri merkezlerine ihtiyaçları yok. Küçük, düşük maliyetli yapay zekâ araçlarını yerel koşullara uyarlayarak, milyonlarca insanın daha iyi tıbbi bakım, eğitim, adli hizmetler ve tarımsal danışmanlık hizmetlerine erişmesini sağlayabilirler. Ancak acele etmeleri gerekiyor: Yapay zekâ, elektrik ve internet gibi önceki genel amaçlı teknolojilere kıyasla daha hızlı yayılıyor ve bağlama daha özgü bir nitelik taşıyor. 2026 Dünya Kalkınma Raporu, gelişmekte olan ülkelerin bu duruma nasıl tepki verdiklerini ve nasıl başarıya ulaştıklarını gösteriyor.”
Yapay zekânın gelişmekte olan ülkeler üzerindeki etkilerine ilişkin ilk kapsamlı değerlendirme olarak kabul edilen rapor, bu ülkelerdeki işletmelerin ve hükümetlerin yapay zekâyı nasıl kullanmaya başladığını ortaya koyuyor. Raporda, yapay zekânın halihazırda insanlara, işletmelere ve hükümetlere sorunları çözme, bilgileri analiz etme, tahminleri iyileştirme ve hizmetleri daha geniş ölçekte sunma konusunda yardımcı olduğu belirtiliyor ve şöyle deniliyor:
“Bu yetenekler, eğitimli profesyonellerin, güvenilir kayıtların ve kamu kapasitesinin genellikle sınırlı olduğu ülkelerde özellikle değerlidir. Yapay zeka araçları, doktorların hastalara teşhis koymasını, çiftçilerin mahsul kararlarını iyileştirmesini ve işletmelerin daha üretken hale gelmesini kolaylaştırabilir. Hükümetler de yapay zekâyı vergi tahsilatı, sosyal programlar, afet müdahalesi, sağlık hizmetleri ve eğitimi iyileştirmek için kullanabilir.”
Gelişmekte olan ekonomilerin, son otuz yılın en zayıf ortalama büyüme performansını sergilediğini ortaya koyan rapora göre, yapay zekâ 2020’li yılların sonuna kadar bu performansı önemli ölçüde artırabilir ve aynı zamanda insanlara somut faydalar sağlayabilir:
“Ancak bu fırsatın gerçekleşeceği garanti edilemez. En gelişmiş yapay zekâ sistemleri az sayıda ülke ve şirket tarafından geliştirilirken, birçok gelişmekte olan ekonomi hâlâ yapay zekâyı etkin bir şekilde kullanmak için gereken güce, internet erişimine, verilere, becerilere ve kurumlara sahip değildir. Bilinçli bir eylem yapılmazsa, yapay zekâ ülkeler arasındaki uçurumları genişletebilir, ülkeler içindeki eşitsizliği artırabilir, piyasa gücünü tek elde toplayabilir, kamu kurumlarına olan güveni zayıflatabilir ve güvenlik, haklar ve sosyal uyum açısından yeni riskler yaratabilir.”
Raporda net, üç aşamalı bir yol haritası ortaya konuyor: mevcut araçları benimsemek, bunları yerel koşullara uyarlamak ve zaman içinde en ileri düzeyde yapay zekâ geliştirmeye doğru ilerlemek. Bu aşamalı yaklaşım, ülkelerin temel koşullar sağlanmadan önce gelişmiş yapay zekayı taklit etmeye yönelik maliyetli ve verimsiz girişimlerden kaçınmasına yardımcı oluyor.
“Bunu doğru bir şekilde gerçekleştirmek için zaman daralıyor,” diyen 2026 Dünya Kalkınma Raporu Direktörü Gaurav Nayyar, “Yapay zekâ, nesiller boyu çözülemeyen sorunları çözmek için hayatta bir kez karşımıza çıkan bir fırsat sunuyor. Şu anda temelleri; enerji, bağlantı, beceriler ve kurumlar bazında atılan gelişmekte olan ülkeler, halkları için yapay zekayı benimseme ve uyarlama konumuna gelecektir,” diye ekledi.
Temel unsurlara öncelikle yatırım yapılmadan bunların hiçbirinin olanaklı olamayacağı vurgulanan rapora göre, Sahraaltı Afrika’da kırsal okulların neredeyse üçte biri hâlâ güvenilir elektrikten yoksundur ve üçte ikisinden fazlasında güvenilir internet erişimi bulunmuyor. Buna göre Dünya Bankası Grubu, 2030 yılına kadar Sahraaltı Afrika’daki 300 milyon insana enerji erişimi sağlamak üzere Mission 300 kapsamında ortaklarıyla birlikte çalışmakta ve daha geniş kapsamlı dijital ve yapay zekâ kapsayıcılığının temellerini atıyor.
Ülkeler ayrıca, yapay zekâ araçlarının kendi halklarına ve ekonomilerine hizmet edecek şekilde uyarlanabilmesi için bilgi işlem gücüne erişimi genişletmeli ve yerel diller de dahil olmak üzere yerel verilerin kullanılabilirliğini artırmalıdır. Hükümetler, yeni firmaların yatırım çekmesini, fikirlerini test etmesini ve işe yarayan uygulamaları genişletmesini kolaylaştırmalıdır. Halihazırda birçok yapay zeka pilot projesi yürütülmektedir, ancak asıl zorluk hangilerinin sonuç verdiğini bilmektir. Daha sağlam kanıtlar, daha güçlü beceriler ve daha net satın alma ve değerlendirme çerçeveleri hayati önem taşıyacaktır.
Halkın güvenini kazanmak da aynı derecede önemlidir. Yapay zekâ hızla gelişirken, hükümetler öncelikle gönüllü sektör standartlarından yararlanarak sorumlu kullanımı teşvik etmeli ve düzenleyici parçalanmayı önlemek için uluslararası işbirliğine dayanmalıdır. Gönüllü önlemler yetersiz kaldığında, hükümetler zararları doğrudan gidermek için mevcut yasaları uygulamalıdır. Kamu hizmetlerinin iyileştirilmesi ve okullarda daha iyi öğrenim sonuçları elde edilmesi güveni güçlendirecektir; ancak yapay zekâ, hükümet kararlarına önyargı katarsa veya veri gizliliğini zedelerse, bu güveni geri kazanmak zor olacaktır.